Home Study Material हरेकृष्ण सिंह

हरेकृष्ण सिंह

१८५७ च्या स्वातंत्र्य युद्धातील महान सेनानी जगदीशपूरचे बडे जहागीरदार बाबू कुँवरसिंह यांनी बिहार व उत्तरप्रदेशातील अनेक जिल्ह्यात आपल्या महान पराक्रमाने इंग्रज सरकारची झोप उडविली होती. ८० वर्षाच्या या स्वातंत्र्यसेनानीने त्या युद्धात तरुणांना सुद्धा लाजविले होते. म्हणूनच त्यांना स्वा. सावरकरांनी ८० वर्षाचा तरूण योद्धा असे म्हटले आहे त्यांना सतत आम जनतेचे सहकार्य मिळाले होते. जगदीशपूर, मिर्धापूर, बनारस, इलाहाबाद, कानपूर, लखनौ, आयोध्या, आजमगड, बलिया एवढ्या मोठ्या प्रदेशात इंग्रजांच्या तोंडचे पाणी त्यांनी पळविले व पुन्हा ते जगदीशपूरला आले व तेथेच त्यांचे निधन झाले. त्यांना या युद्धात प्राणपाणाने साथ दिली, ती हरेकृष्ण सिंहानी.




हरेकृष्ण सिंहांनी बलाढ्य इंग्रज सरकारला फार मोठे आव्हान दिले होते. शाहाबाद जिल्ह्यातील ऐदलासिंहाचे ते पुत्र होते. त्याचा जन्म सन १८२७ मध्ये झाला होता. त्याचे जन्मगांव होते बारूमी. त्यांना त्या स्वातंत्र्य युद्धाच्या काळात पिरू परगण्याचे तहसीलदार म्हणून काम केले. कुँवरसिंहांचे ते उजवे हात होते. कुँवरसिंहांच्या सांगण्यावरून त्यानी दानापूरच्या इंग्रज छावणीची बित्तंबातमी काढली. त्या छावणीतील देशी सैन्याला स्वातंत्र्ययद्धात सामील होण्यासाठी प्रवृत्त केले आणि त्या सैनिकांना घेऊन ते जगदीशपुर (आरा) येथे कुँवरसिंहांना येऊन मिळाले. त्यावेळी त्यांचे वय केवळ ३० वर्षांचे होते.

गोरा वर्ण, बळकट शरीरयष्टी, रुबाबदार चेहरा, दाढी-मिशी यामुळे त्यांचा प्रभाव कोणावरही सहज पडायचा. ते घोडेस्वारीत अत्यंत तरबेज होते. क्रांतिकारकांनी आरा जिंकले, तेव्हा त्यांनी त्या प्रदेशाची शासन व्यवस्था उत्तम प्रकारे लावली. आरावर हल्ला करणाऱ्या सैन्याचे ते नेतेच होते. त्यानंतर इंग्रज सैन्याने आरावर आक्रमण केले. आपल्या सैन्याजवळ इंग्रज सैन्याच्या हत्यारांसारखी उत्तम शस्त्रे नसल्याने त्यांना माघार घ्यावी लागली व ते आपल्या सैन्यासह सासारामच्या डोंगरदऱ्यातील जंगलात निघून गेले.




हरेकृष्ण सिंहांना पकडण्यासाठी इंग्रज सरकारने आधी तीन हजार रुपयांचे व नंतर पाच हजार रुपयांचे बक्षीस जाहीर केले. त्यांनी स्वातंत्र्ययुद्धासाठी जनतेला प्रवृत्त करण्यासाठी उत्तर व मध्य भारताचा गुप्तपणे दौरा केला. कुँवरसिंहांबरोबर ते त्यांच्या सावलीप्रमाणे राहिले. आजमगडच्या छावणीतील १७ व्या देशी पलटणीचे सुभेदार बंधुसिंह होते. या पलटणीतील शिपाई माधोसिंह याने लेफ्ट. हचिन्सन याला गोळी घालून ठार केले व या पलटणीने विद्रोहाचे रणसिंग कुंकले. गोरखपूर, फैजाबाद, बनारस येथीलउठावात या पलटणीचा मोठा सहभाग होता. आजमगडच्या युद्धात या पलटणीतील शिपायांनी मोठा पराक्रम गाजविला. त्या शिपायांना त्या प्रदेशातील जनतेने उत्साहाने सहकार्य केले. अजमगडची लढाई १८५७ च्या युद्धात महत्वपूर्ण मानली जाते. या युद्धात इंग्रजांना क्रांतिकारक सैन्याशी फार मोठा सामना द्यावा लागला. शेकडो क्रांतिकारकांनी मरण पत्करले, पण आत्मसमर्पण केले नाही. हा प्रदेश ताब्यात घेण्यासाठी इंच इंच भूमीसाठी भीषण युद्ध करावे लागले. हरेकृष्ण सिंहांनीच या पलटणीला उठावासाठी उद्युक्त केले होते. या युद्धासाठी कुँवरसिंह अयोध्येहून आले होते. हरेकृष्णसिंह आपल्या तीनशे सैनिकांसह त्यांना १७ मार्च १८५७ रोजी अतरौलिया येथे मिळाले. इंग्रज सैन्याचा प्रमुख कर्नल मिलमॅन आपल्या तीनशे सैनिकांसह बुढणपूरजवळ कोइलसा येथे तळ देऊन होता. इंग्रज सैनिक आपली हत्यारे एका बाजूस रचून जेवणाची तयारी करीत होते. कुँवरसिंह व हरेकृष्णसिंहांनी त्या तळावर अचानक धाड घातली. तेव्हा मिलमॅन आपल्या सैनिकांसह बंदुका व तोफा तेथेच टाकून पळून गेला. ते युद्ध साहित्य कुँवरसिंहांनी व हरेकृष्णसिंहांनी आपल्या ताब्यात घेतले.

[irp]

कुँवरसिंहाजवळ आता ४००० सैन्य होते. त्यांनी गाजीपूरहून येणाऱ्या कर्नल डॅम्सच्या सैन्याचा २७ मार्च १८५८ रोजी पराभव केला. आणि आजमगडवर आपला झेंडा फडकविला. त्यावेळी गव्ह. जनरल कॅनिंग इलाहाबादला होता. त्याने मार्क केर याला १३ वी पलटन घेऊन आजमगडला पाठविले. तेथे कुँवरसिंह व हरेकृष्णसिंह आणि मार्ककेर यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. मोठ्या संख्येने कुँवरसिंहांचे सैनिक मारले गेले. त्यांचा पराभव होऊन मार्क केरने आजमगडवर ताबा मिळविला. कारण त्याला लुगार्ड आपल्या पलटणी सह येऊन मिळाला होता. आजमगडच्या या युद्धात हरेकृष्णसिंहांनी आपल्या पराक्रमाची शर्थ केली. पण कुँवरसिंह जखमी झाल्याने त्यांना माघार घ्यावी लागली.




। हरेकृष्ण सिंहांनी एप्रिल १८५८ मध्ये जगदीशपूरवर हल्ला करुन सेनाधिकारी ली पँटचा पराभव केला व जगदीशपूरवर पुन्हा ताबा मिळविला. २६ मे १८५८ रोजी कुँवरसिंहांचे निधन झाल्यावर त्यांचे धाकटे बंधू अमरसिंह यांना साह्य करुन जगदीशपूरचा राज्य कारभार सुरळीतपणे सुरु केला. फितुरांना व इंग्रजांना मदत करणाऱ्या देशद्रोह्यांना शोधून काढून त्यांचा निकाल लावला. अल्पकाळातच राज्याची आर्थिक स्थिती सुधारली. नव्याने सैन्य संघटित केले. जगदीशपूरचा किल्ला मजबूत बनविला.

[irp]

जगदीशपूर हातातून गेल्याने इंग्रज सरकार संतप्त झाले व ब्रिगेडिअर डग्लसच्या नेतृत्वाखाली दानापूर छावणीतून मोठे इंग्रज सैन्य जगदीशपूरला रवाना केले. निरनिराळ्या छावण्यांतून सहा इंग्रज कर्नल आपापले सैन्य घेऊन डग्लसच्या मदतीला पाठविले. हरेकृष्णसिंहांनी विचार केला की, आधुनिक शस्त्रस्त्रांनी सज्ज असलेल्या इंग्रज सैन्यापुढे आपला टिकाव लागणे शक्य नाही. म्हणून ते सैन्य येण्याआधीच त्यांनी जगदीशपूर सोडले. व ते २० ऑक्टोबर १८५८ रोजी जगदीशपूर पासून पाच मैलांवरील जंगलात आपल्या सैन्यासह निघून गेले. आपल्या सैन्याच्या छोट्या छोट्या तुकड्या करुन त्यांना इंग्रज सैन्याशी गनिमी काव्याने कसे लढायचे ते सांगितले. नंतर हरेकृष्णसिंह फरार झाले. परंतु २९ ऑगस्ट १८२९ रोजी बनारसच्या दशाश्वमेध ठाण्याच्या कोलवालाने त्यांना बधोले परगण्यातील होनिया गावात कैद केले त्यांना शाहाबादच्या न्यायालयात हजर करण्यात आले. त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला दाखल केला विशेष कमिशनर रिचर्डसनने या स्वातंत्र्यवीराला मृत्युदंड सुनावला आणि त्यांना जगदीशपूर येथल्या मुख्य चौकात आमजनतेसमोर फांशी देण्यास सांगितले. या शूर वाघाला अखेर जगदीशपूरच्या मुख्य चौकात फांशी देण्यात आले. त्यांनी इंग्रज सत्तेसमोर न झुकता, स्वातंत्र्य देवतेच्या बलिवेदीवर प्राणार्पण केले आणि ते अमर झाले.

[irp]

संदर्भ :

महान भारतीय क्रांतिकारक

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

error: Content is protected !!