Home Study Material राणी तपस्विनी

राणी तपस्विनी

सन १८५७ स्वातंत्र्य संग्रामात राणी तपस्विनी हिचे विशेष कार्य होते. ती झांशीची राणी लक्ष्मीबाई हिची भाची होती व झांशीचे सरदार नारायण राव यांची कन्या होती. बालपणीच ती विधवा झाली. तिचे मूळ नाव सुनंदा. या बालविधवेने विरक्तीचे जीवन पसंत केले. दररोज पूजापाठ, धार्मिक ग्रंथांचे वाचन, देवीची उपासना यातच ती दंग असायची. जणू ती संन्यासिनीच बनली. तरीही ती घोडेस्वारी, शस्त्रचालन यांचा अभ्यास राणी लक्ष्मीबाई प्रमाणेच करीत असे. स्वभावाने मानी व स्वातंत्र्यप्रिय होती. निराशा तिला माहीतच नव्हती. वडिलांच्या मृत्युनंतर तिने त्यांच्या जहागिरीचा कारभार उत्तमपणे चालविला होता. तिच्या धार्मिक वृत्तीमुळे व वैराग्यामुळे ती प्रजेच्या आदाराचे स्थान बनली होती. तिचे शरीर सुडौल होते, निरोगी होते. रंग गोरा होता. चेहरा तेजस्वी दिसायचा. त्यामुळे तिचे सौंदर्य खुलून दिसायचे. ऐहिक जीवनात तिला रस नव्हता. सदैव चंडीमातेचा जप ती करीत असे. ती तिची शक्ति-उपासनाच होती. ती निर्भय असल्याने तिला कोणाचीही भीती वाटत नसें. साहस आणि धैर्य या गुणांची ती प्रतिमूर्तीच होती.

आपल्या वडिलांचा किल्ला दुरुस्त करून तिने भक्कम बनविला. नवीन सैनिकांची भरती तिने आपल्या सैन्यात केली व त्यांचे सैनिकी शिक्षण सुरू केले. इंग्रजांविषयी तिच्या मनात भयंकर तिरस्कार होता. तो अधून-मधून ती आपल्या बोलण्यातून प्रकटही करीत असे. इंग्रजांना तिच्या कार्याची माहिती मिळाली. तेव्हा त्यांनी तिला विनाचौकशी नजरकैदेत ठेवून दिले. तिची संन्यस्त वृत्ती पाहून इंग्रज अधिकाऱ्यांना वाटले की, ही स्त्री आपल्याला धोकेदायक नाही. म्हणून त्यांनी तिला नजर कैदेतून मुक्त केले. त्यानंतर ती नैमिषारण्यात राहून चंडीमातेची उपासना व साधना करू लागली. इंग्रजांना वाटले, ही तर संन्यासिनीच झाली. म्हणून ते तिच्याविषयी निश्चिंत झाले. नैमिषारण्यात लोक नेहमी तिच्या दर्शनास जात असत. ती त्या लोकांना उपदेश करीत असे व चंडीमातेची उपासना करायला सांगत असे. तेव्हा पासून लोक तिला ‘माता तपस्विनी’ असे म्हणू लागले.

[irp]

त्यांच्या नैमिषारण्यातील आश्रमात त्यांच्या आशीर्वाद घेण्यासाठी सतत लोक येत असत. त्या लोकांना उपदेश करीत. तसेच काही विश्वासू भक्तांना त्यांनी साधूंच्या व फकिरांच्या वेषात इंग्रजांच्या छावण्यातील देशी सैनिकांना इंग्रज सरकार विरुद्ध उठाव करण्यासाठी प्रवृत्त करण्यास तयार केले. १८५७ सालच्या सुरवातीपासूनच हे साधू व फकीर छावण्यांमधून हिंडू लागले. ते सैनिकांना सांगायचे, इंग्रज लोक तुम्हाला हीनलेखतात. तुम्हाला ‘काला निगर’ म्हणतात. हे अपमानास्पद शब्द तुम्ही कां ऐकून घेता. इंग्रज हे लुटारू आहेत. आपल्या देशाला लुटून त्यांनी कंगाल बनविले आहे. ते तुम्हाला तर थोडासाच पगार देतात. गोया सैनिकांना मात्र भरपूर पगार देतात. ते त्या पैशांवर मजा मारतात. तुम्हीला काटकसर करून किती रुपये तुमच्या घरी पाठविता येतात? दरमहा एक-दोन रुपयेच फक्त आणि तुमचा व गोऱ्या सैनिकांचा पगार तर आपल्या देशाच्या उत्पन्नातूनच दिला जातो. इंग्रजांच्या देशातून तो दिला जात नाही. त्यांच्या हुकुमानेच तुम्ही आपली राज्ये बुडविण्यास त्यांना मदत केली आहे. हे कसे तुमच्या लक्षात येत नाही. तुम्ही त्यांचे मीठ खात नाही; आपलेच मीठ खाता त्या आपल्या मिठाला जागा आणि इंग्रजांना आपल्या देशातून हाकून लावण्यासाठी त्यांच्या विरुद्ध उठाव करा. बहुतेक छावण्यातील आपले सैनिक उठाव करण्यास तयार झाले आहेत. इंग्रजांनी आपला देश हडप केला आहे. ते आता आपला धर्म बुडवून आपल्याला ईसाई बनविण्याच्या उद्योगास लागले आहेत. तुम्हाला ईसाई होणे मान्य आहे का? विचार करा. या देशात मग हिंदू राहणार नाहीत की मुसलमान दिसणार नाही. सारेच ईसाई होऊन जातील. म्हणून जागे व्हा. उठाव करण्यास सज्ज व्हा.’ हे सारे राणी तपस्विनीनेच या साधू-फकिरांना शिकविले होते.

सन १८५७ चे स्वातंत्र्य युद्ध सुरू व्हायच्या आधी नानासाहेब, बाळासाहेब, तात्या टोपे व अजीमुल्ला खाँ, राणी तपस्विनीच्या दर्शनासाठी येऊन गेले. त्यांची उठावाबाबत चर्चा झाली. अजीमुल्ला खाँने छावण्यातून उठावाची निशाणी म्हणून लालकमळ प्रत्येक छावणीत साधू-फकिरांकरवी पाठविण्यास सुचविले. एखातें मोठे संकट येणार आहे, सैन्य येणार आहे, लढाई होणार आहे याची सूचना गावागावातून देण्यासाठी गावोगाव चपात्या पाठविण्याची प्रथा पूर्वीपासूनच चालत होती. चपात्या पाठवून जनतेला उठावासाठी तयार राहण्याचा संदेश देण्याचेही ठरले. त्याप्रमाणे साधू फकीर छावण्यांमधून व गावागावतून हिंडू लागले. हे कार्य इतक्या गुप्तपणे चालले होते की, एकाही इंग्रज अधिकाऱ्याला ते समजू शकले नाही.

ठरल्याप्रमाणे निश्चित तारखे आधीच उठाव झाला. राणी तपस्विनीच्या प्रभावाने गावोगावाचे लोक उठावात सामील झाले. देशी सैनिक, जनता जिद्दीने लाढली. इंग्रजांच्या आधुनिक शस्त्रांमुळे व देशाचा खजिना त्यांच्याच ताब्यात असल्यामुळे त्यांनी हा उठाव दडपून टाकला व जनतेवर आपल्या क्रौर्याने मोठी दशहत बसविली. राणी तेजस्विनीच्या लक्षात येऊन चुकले की, इंग्रजांशी युद्ध केल्याने काहीच लाभ होणार नाही. आपल्या देशातील राजे रजवाड्यांची इंग्रजांपुढे लाचारी व धन लोभाने फितुरी यामुळेयुद्ध करून यश मिळविणे कठीण आहे. ते राणी तेजस्विनीने जाणले. ती नानासाहेबांबरोबर नेपाळात गेली. नेपाळचा राजा जंगबहाद्दुर हा इंग्रजांना मित्र झालेला होता. नेपाळातही तिने देवळांतून प्रवचने केली. त्यांतून स्वातंत्र्याचे महत्त्व लोकांना पटवून देऊ लागली. पण त्या लाचार राजाच्या राज्यात राहणे तिला आवडले नाही. म्हणून नेपाळातून ती दरभंग्याला आली. तेथून कलकत्त्याला गेली.

[irp]

राणीने कलकत्त्यात ‘महाभक्ती पाठशाळा’ सुरू केली. मुले-मुली त्या शाळेत शिक्षण घेऊ लागले. लोकमान्य टिळक जेव्हा कलकत्त्याला गेले, तेव्हा एक मराठी महिला तेथे एक शाळा चालवीत आहे, याचे त्यांना कुतुहल वाटले. त्यांनी राणी तपस्विनींची भेट घेतली. त्यांच्याबरोबर त्यांच्या ‘केसरी’ वृत्तपत्राचे उपसंपादक, नाटककार खाडिलकर हे सुद्धा होते. त्यांना नेपाळात शस्त्रांचा कारखाना गुप्तरितीने सुरू करायचा होता. नेपाळचे सेनापती समशेरजंग यांच्याशी राणीचा परिचय होता. राणीच्या ओळखीमुळे त्यांना जर्मनीतल्या क्रुप्स फर्मची सहायता मिळून नेपाळात टाईल्स बनविण्याचा कारखाना सुरू करता आला. त्या कारखान्यात टाईल्सबरोबर शस्त्रनिर्मितीही सुरू झाली. ती शस्त्रे बंगालमध्ये पाठविण्यात येत असत. पण फितुरीमुळे खाडिलकरांचे कार्य उघडकीस आले ते नेपाळात कृपाराव म्हणून ओळखले जात होते. शेवटी ते पकडले गेले. पण मोठ्या शिताफीने त्यांनी आपली सुटका करवून घेतली व ते महाराष्ट्रात परतले. आपल्याच लोकांकडून क्रांतीचे प्रयत्न विफल केले जातात, हे पाहून राणी तपस्विनी कमालीच्या निराश झाल्या, हा आपल्या देशाला परमेश्वराचा शापच आहे, असे समजून त्या खिन्न झाल्या.

राणी तपस्विनी वृद्धावस्थेने थकल्या होत्या. त्यांचे मनही उदास झाले होते. तरीही त्यांनी वंगभंग चळवळीत भाग घेतला. अखेर भारताची ही महान विदुषी व क्रांतिकारिणी सन १९०७ मध्ये कलकत्त्यात निधन पावली. महाराष्ट्राच्या या महान कन्येचा महाराष्ट्रालाच विसर पडावा, याचाच मनाला खेद वाटतो. त्यांच्या जीवनाविषयी संशोधन करायची आवश्यता आहे.

[irp]

संदर्भ :

महान भारतीय क्रांतिकारक

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

error: Content is protected !!