Home Study Material मौलवी अहमदुल्ला (वहाबी)

मौलवी अहमदुल्ला (वहाबी)

वहाबी आंदोलन अरबस्तानमध्ये अब्दुल वहाब यांनी सुरु केले. इस्लामचा पुनरुध्दार हा या आंदोलनाचा उद्देश होता. मक्केला हज यात्रेसाठी जाणाऱ्या हिंदुस्थानातील मुसलमानांनी हे आंदोलन हिंदुस्थानात ही सुरु केले. रायबरेलीचे सैयद अहमदशाह आणि दिल्लीचे शाहवलीउल्ला हे या आंदोलनाचे हिंदुस्थानातले प्रवर्तक होते. हिंदुस्थानात इस्लामच्या पुनरुध्दाराबरोबर इंग्रजांच्या सत्तेविरुद्ध येथल्या मुसलमानांत असंतोष निर्माण करणे हा सुद्धा या आंदोलनाचा प्रमुख उद्देश होता. या आंदोलनाचे हिंदुस्थानातील प्रमुख केंद्र पाटणा हे शहर होते. हिंदुस्थानातील उत्तर भागात हे आंदोलन वायव्य सरहद्द प्रांतापासून बंगाल पर्यंत पसरले, ते अत्यंत गुप्त रीतीने. येथे या आंदोलनाला इतका जोर चढला की, येथल्या वहाबींनी १८३० साली पेशावर हे शहर आपल्या ताब्यात घेतले. त्यामुळे या आंदोलनाचा प्रभाव हिंदुस्थानातील सर्व भागातील मुसलमानांवर पडला. या आंदोलनाच्या अनुयायांना ‘वहाबी’ असे म्हणत असत. याच आंदोलनातून पुढे जमीयत-उल-उलेमा व खुदाई खिदमतगार या दोन संघटना हिंदुस्थानात उदयास आल्या.




दक्षिण बंगालमध्ये या आंदोलनाचे नेते तीतूमियाँ हे होते. तीतूमियाँ आणि त्यांच्या अनुयायांनी हिंदुस्थानातून इंग्रजी सत्ता नाहीशी करुन टाकण्याची घोषणा केली होती. हिंदुस्थानातील या आंदोलनाची दोन रुपे होती. पहिले सांप्रदायिक व दुसरे क्रांतिकारी. बंगाल मध्ये सर्वसामान्य शेतकरी या आंदोलनात मोठ्या संख्येने होते. जमीनदारांविरुद्ध ते होते. त्यामुळे समृद्ध मुसलमान व त्यांच्या तंत्राने वागणारे मुल्ला मौलवी या आंदोलनाचे विरोधक बनले. तीतूमियाँच्या नेतृत्वाखाली वहाबींनी इंग्रज सरकारविरुद्ध लढा सुरु केला. इंग्रजांच्या सैन्याने तो दडपून टाकला. त्यात तितूमियाँ ठार झाला. त्याच्यानंतर दाघूमियाँ या वहाबींचा बंगालमध्ये नेता बनला.

सैय्यद अहमदशाहचे निधन झाल्यावर त्यांचे प्रमुख शिष्य मौलवी अहमदुल्ला हे या आंदोलनाचे प्रमुख नेते बनले. त्यांनी सन १८६३ मध्ये सिताना येथे विद्रोही वहाबींची छावणी उभारली. त्या काळात वहाबींच्या मनात इंग्रज-विरोधाची भावना प्रबल होती. त्यामुळे इंग्रजांना वहाबींची भीती वाटायची. वहाबींनी इंग्रज शासित हिंदुस्तानला ‘दारुल-हर्ब’ (काफिरांचा -इस्लामची तत्त्वे न मानणारांचा) देश म्हणून घोषित केले. त्या काळात वहाबींच्या समोर दोनच मार्ग होते. एक इंग्रजांविरुद्ध जिहाद (धर्म-युद्ध) घोषित करणे व दुसरा हिजरत दारुल हर्बमधून निघून जाणे.




मौलवी अहमदुल्ला हे बिहारमधील पाटणा जिल्ह्यातील सादिकपूरचे राहणारे होते. त्यांचे घराणे धनिक व विद्यासंपन्न होते. हिंदुस्थानातील तत्कालीन मुसलमानांत त्यांच्याविषयी फार आदर होता. बंगाल पासून वायव्य सरहद्द प्रांतापर्यंत त्यांचे हजारो अनुयायी होते. मौलवी अहमदुल्ला, त्यांचा सर्व परिवार आणि त्यांचे सगळे अनुयायी इंग्रजांना आपला शत्रू मानीत असत. त्यांनी वायव्य सरहद्द प्रांतातील स्वात घाटीतील डोंगराळ प्रदेशात सिताना या गावी विद्रोह्यांची छावणी उभारली. त्या प्रांतातले हजारो वहाबी मुसलमान त्यांचे अनुयायी होते. या छावणीत दीड ते दोन हजार विद्रोही वहाबी राहात होते. त्यांत बंगाल व इतर प्रांतातीलही होते. ते सर्व सशस्त्र होते. मौलवी अहमदुल्ला त्यांना धन, शस्त्रे वगैरे पुरवीत असत. त्यांच्यासाठी दरवर्षी रमजान महिन्यात रोजांच्यानंतर इतर प्रांतातूनही जकातीच्या रुपाने पुष्कळ पैसा जमा केला जात असे. आणि तो पैसा सिताना छावणीत पाठविला जाई. वहाबींचे हे संघठन सुव्यवस्थितपणे उभारले गेले होते. बंगाल,

[irp]

बिहार राज्यांच्या उत्तर भागातून आधी इंग्रजांची सत्ता उखडून टाकण्यासाठी सारे वहाबी उतावीळ झाले होते. त्यांना पोलिसांचेही साहाय्य होते. कारण त्या भागातील बहुसंख्य पोलिस मुसलमानच होते.

मौलवी अहमदुल्ला व वहाबी आंदोलनाविरुद्ध कारवाई करण्यासाठी इंग्रज सरकारला पुरावा मिळत नव्हता. सन १८५२ मध्ये इंग्रजांच्या रावळपिंडी मधील छावणीतील मुन्शी मोहम्मद अलीच्या नावे आलेली काही पत्रे इंग्रजांच्या गुप्तहेरांच्या हाती पडली. त्यांमधून इंग्रज अधिकाऱ्यांना समजले की, मौलवी अहमदुल्ला वहाबींच्या सिताना छावणीला पैसा व हत्यारे पुरवितात. त्या छावणीत आपले अनुयायी सुद्धा पाठवितात. परंतु मौलवी अहमदुल्लांचा मुसलमानांवरील व्यापक प्रभाव पाहून त्यांना अटक करण्यासाठी इंग्रज सरकार कचरत होते. कारण त्यांना मुसलमान व हिंदू जनतेत फूट पाडण्यासाठी मुसलमानांना हाताशी धरायचे होते. तेव्हा मुसलमानांना दुखविणे त्यांना हितावह वाटत नव्हते.




सन १८५७ च्या क्रांतियुद्धात पाटण्याला विद्रोह प्रामुख्याने मुसलमानांच्या वहाबी संघटनेने सुरु केला. तेव्हा पाटण्याचा कमिशनर टेलर याने पाटण्यात शांतता राखण्यासाठी मौलवी अहमदुल्लासह काही प्रतिष्ठित मुसलमानांना आपल्या घरी बोलाविले व बैठक संपल्यावर मौलवी अहमदुल्ला आणि त्यांच्या दोन प्रमुख साथीदारांना अटक केली. त्यांच्या अटकेच्या निमित्ताने पाटण्यातील वहाबींनी उघडपणे विद्रोह सुरु केला. त्यात पीरअली याने लायल या गोऱ्या अधिकाऱ्याला गोळी घालून ठार केले. विद्रोह दडपून टाकण्यासाठी शिख रेजिमेंटला पाटण्याला आणले होते. विद्रोही वहाबींनी शिखसैनिकांचा जिद्दीने प्रतिकार केला. ३० वहाबींना अटक झाली. पीरअली सह आठ जणांना फांसावर लटकविण्यात आले. फाशी जातांना पीरअलीने घोषणा केली की, “इंग्रज आमच्या देशातून लवकरच पळून जातील.” फांशी जाणाऱ्यात नारिस अली हा एक पोलिस इनस्पेक्टर सुद्धा होता. मौलवी अहमदुल्ला यांना कमिशनर टेलर याने नजरकैदेत ठेवले होते. सरकारने टेलरची बदली केल्यानंतर त्यांना मुक्त करण्यात आले.

[irp]

सन १८५७ चा स्वातंत्र्य संग्राम हिंदुस्थानातील अन्य भागात पाशवी अत्याचार करुन समाप्त केला. परंतु वायव्य सरहद्द प्रांतात तो नंतरही अनेक वर्षे चालू राहिला. १८५७ च्या स्वातंत्र्यसंग्रामातून निसटलेले मुसलमान व हिंदू विद्रोही यांनी सिताना छावणीत आश्रय घेतला. त्यांनी इंग्रजांच्या ठाण्यांवर व छावण्यांवर अनेक वेळे हल्ले केले. तीन वेळा तर युद्धे केली. पहिली लढाई १८५८ मध्ये शाहीनूनली येथे झाली. दुसरी ३ सप्टेंबर १८६३ मध्ये मौलवी अब्दुल्ला याच्या नेतृत्त्वाखाली टोपी नावाच्या चौकीवर झाली. तिसरी लढाई सुद्धा मौलवी अब्दुल्ला याच्याच नेतृत्वाखाली नोव्हेंबर १८६३ मध्ये अंबेला गावाजवळील कुटलगडच्या डोंगरावर झाली. या लढाईत १२०० हिंदुस्थानी मुजाहिद व पठाण होते. या तिन्ही लढायांत इंग्रज सरकारला करोडो रुपये खर्च करावे लागले. तरीही इंग्रजांचा विजय झाला नाही. अखेर इंग्रजांनी भेदनीतीचा अवलंब केला. पठाणांना पुष्कळसा पैसा देऊन आपल्याकडे वळवून घेतले. शिक्षित व धनिक मुसलमानांना निरनिराळी पदे देऊन किंवा पदव्या देऊन त्यांच्या मनातली इंग्रज विरोधी भावना दूर केली. नंतर अनेक वहाबी पकडण्यात आले. त्यांच्यावर ब्रिटिश साम्राज्ञीच्या विरुद्ध युद्ध केल्याचा आक्षेप ठेवण्यात आला व त्यांना कडक शिक्षा देण्यात आल्या. १८६४ ते १८७२ या काळात वहाबींबर पाच मुकदमे चालविले गेले. १८६५ मध्ये मौलवी अहमदुल्लांना कैद केले. त्यांच्यावर इंग्रज सत्तेविरुद्ध युध्दाची योजना आखणे, सिताना छावणीतील वहाबींना पैसा व शस्त्रे पुरविणे, त्या छावणीत अनेक विद्रोही पाठविणे, तसेच हिंदुस्थानातील इंग्रज सरकार नष्ट करणे असे आरोप ठेवण्यात आले. त्यांच्या विरुध्द अनेक सरकारी साक्षीदार त्यांना भरपूर पैसा देऊन तयार केले. मौलाना अहमदुल्लाचा प्रतिनिधी इलाहीबक्ष हा कैदेत होता, त्यालाही पैसा देऊन मुक्त केले व त्याला सरकारी साक्षीदार बनविले.

[irp]

संदर्भ :

महान भारतीय क्रांतिकारक

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

error: Content is protected !!