भारताची अवकाशझेप!

255

भारताची अवकाशझेप : स्वातंत्र्यानंतर भारताने घेतलेली अवकाशझेप थक्क करून टाकणारी आहे. अवकाशविज्ञान हे एकाचवेळी संरक्षण आणि विकास या दोन्ही आघाड्यांवर देशाला बलवान बनवत असते. भारत हा असा बलवान देश बनला आहे…

सध्याचं युग विशेषकरून ‘अवकाश संशोधनं, विज्ञानाचं, युग! द्रुतगती विकासाला, अवकाशाएवढा वाव असल्याने, जगातील विज्ञानप्रगत देश या क्षेत्रातील अभिनव प्रकल्प कार्यान्वित करण्यासाठी पुढे येत आहेत. रशिया, अमेरिका तर यात कमालीचे अग्रेसर आहेत. आपला प्रतिभावंत, सामर्थ्यशाली देश अवकाश संशोधनात चौफेर प्रगत करत जगात चौथ्या स्थानावर आला आहे.

भारताची अवकाशझेप!

सध्या कुणी कृत्रिम उपग्रह अवकाशात पाठवत आहेत, तर कुणी नवनवीन तंत्राचे अग्निबाण प्रक्षेपित करत आहेत. देशाचे लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यासाठी कुणी संहारक क्षेपणास्त्र निर्मिती करत आहेत. तर कुणी, अवकाश यानांच्या माध्यमातून अंतरिक्षातील गृहगोलांना, गवसणी घालत असतात.

कृत्रिम उपग्रह (सॅटेलाइटस्‌), अग्निबाण (रॉकेटस्‌), क्षेपणास्त्रे (मिसाइल्स), अवकाश याने (स्पेस क्राफ्टस्‌), स्पेस शटल याने (परत परत वापरता येणारी रॉकेटस्‌), अवकाश स्थानके (स्पेस स्टेशन्स) आणि अंतराळ संचार (स्पेस ट्रव्हल) हे अवकाश संशोधन क्षेत्रातील महत्त्वाचे घटक.

आर्यभट्ट, भास्कर, इनसॅट ही भारताच्या तर स्फुटनिक, एक्प्लोअरर ही काही अन्य देशांनी विकसित केलेल्या कृत्रिम उपग्रहांची उदाहरणे. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शोध, हवामानविषयक माहिती संकलन, दळणवळणात आमूलाग्र सुधारणा घडवून आणणे ही कृत्रिम उपग्रहांची महत्त्वाची कामे. कृत्रिम उपग्रह, म्हणजे कॅमेरे आणि नियोजित कार्यासाठी आवश्यक अशा यंत्रोपकरणांनी सज्ज पृथ्वीभोवती भ्रमण करीत राहणारे धातूगोल. कृत्रिम उपग्रहांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेत दाखल करण्यासाठी अग्निबाणाच्या उर्जेची गरज लागते. मात्र, त्यांना पृथ्वीच्या कक्षेत फिरण्यासाठी ऊर्जा लागत नाही, हे विशेष! न्यूटनच्या गतिविषयक पहिल्या नियमानुसार विनाऊर्जा त्यांचे भ्रमण चालते. उपग्रहावरील उपकरणांना, सौरविजेऱ्यातून ऊर्जा मिळते.

पीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही ही काही भारताच्या तर अॅटलास, सॅटर्न ही अमेरिकेच्या अग्निबाणांची उदाहरणे. अग्निबाण हे कृत्रिम उपग्रह, अवकाशयाने, अवकाशस्थानके इत्यादी घटकांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेपर्यंत किंवा अपेक्षित अन्य ग्रहगोलापर्यंत पोहचवण्यासाठी उपयोगी पडणारे वाहन होय. अग्निबाणांना कार्यरत करण्यासाठी पुरेसे इंधन भरून त्या इंधनाचे इंजिनांच्या मदतीने ज्वलन घडवावे लागते. प्रत्येक क्रियेला तितक्याच परिमाणाची परंतु उलट प्रतिक्रिया घडत असते, या न्यूटनच्या गतिविषयक तिसऱ्या नियमानुसार अग्निबाण अंतराळात भरारी घेतात. जीएसएलव्ही हा शक्तिशाली अग्निबाण. या अग्निबाणातून भारताला संदेश दळणवळणासाठी उपयुक्त ठरणारे, ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरील कक्षेतून फिरणारे भूस्थिर उपग्रह अवकाशात पाठवता येतात किंवा शत्रुराष्ट्रावर आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रे डागता येऊ शकतील. थोडक्यात, अग्निबाण हे झोतबलावर गती घेणारे वाहन होय.

अग्नी, ब्राह्मोस, इंटरसेप्टर ही आपल्या तर पेट्रिएट, एम्‌. एक्स ही काही परदेशी क्षेपणास्त्रांची उदाहरणे. युद्धात रासायनिक, जैवरासायनिक किंवा अणुबॉम्ब, हैड्रोजन बॉम्ब अशी अण्वस्त्रे पोटात घेऊन शत्रुराष्ट्रातील लक्ष्यावर मारा करण्यासाठीही अग्निबाणाचा वापर होतो. ज्या अग्निबाणांचा लष्करी वापर होतो त्यांना क्षेपणास्त्र किंवा प्रक्षेपणास्त्र म्हणतात.
भारताची अवकाशझेप!
ज्या यानातून कल्पना चावलाने अंतराळ प्रवास केला ते कोलंबिया यान किंवा ज्या यानातून सुनीता पंड्याने अवकाशात झेप घेतली ते डिस्कव्हरी यान ही अमेरिकेने बांधलेल्या स्पेसशटल यानांची उदाहरणे. उपग्रह किंवा अवकाशयान पाठविण्याच्या प्रत्येक मोहिमेत एक अग्निबाण खर्ची पडतो, जळून जातो. देशाचे आर्थिक नुकसान होते. हे नुकसान कमी व्हावे या हेतूने परत परत वापरता येणारा अग्निबाण असावा, या कल्पनेतून स्पेस शटल यानांची निर्मिती झाली.

चांद्रयान, मंगळयान ही भारताची तर पायोनिअर, व्हायोजर, व्होस्टोक ही रशिया, अमेरिकेची अवकाशयाने. सूर्यमालिकेतील किंवा त्याबाहेरील ग्रहगोलांचा व खगोलज्योतींच्या अभ्यासासाठी अवकाशयान लागतेच. बराच काळ निरीक्षणासाठी किंवा अंतराळवीरांच्या दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी अवकाशस्थानक या घटकाची निर्मिती अनिवार्य ठरते. आनंद म्हणजे, या साऱ्यांमध्येच भारत फार झपाट्याने प्रगती करीत आहे.

भारताची अवकाशझेप!


पर्यावरण संबंधी अजून काही पोस्ट



 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here